Make your own free website on Tripod.com

Gi Y so 01 cua Ban Bien Tap

Nham giup ban oc khap ni co the de dang theo doi va tham gia thao luan e tai Dan chu ma khong can a ang, ban bien tap Tia sang se co nhng gi y ngan gon ve nhng iem can lu y trong qua trnh gii thieu ly luan nay.

Gi y so 01 (ngay 25.03.2001)

Ly luan ve viec xay dng mot che o "Dan chu ma khong can a ang" la mot he thong lap luan tng oi kho theo doi do co nhng khai niem de b nham lan. V vay e co the hieu chnh xac noi dung ly luan nay, trc khi co the anh gia ung hay sai theo quan iem cua moi ngi, chung ta can chu y phan biet nhng ac iem lam nen s khac biet gia cac khai niem can ban (von d c xem la giong nhau theo thoi quen). Trc het, nen phan biet ro gia Dan chu oc ang va Dan chu mot ang:

a.      Dan chu oc ang (theo y ngha trong bai viet cua Lui s Nguyen Kha Pham Thanh Chng): o co the la che o Dan chu cua mot ang oc tai, hoac co the hieu la Dan chu kieu oc tai oc ang. ang oc tai c nh ngha la ang nam tron trong tay quyen lc nha nc toi cao, tc la nam tron ca ba quyen hanh phap, lap phap va t phap. T lau lam roi, ma ac biet la t sau Chien tranh The gii II, cac hoc gia phng Tay (ke ca gii tr thc canh ta) a khong con muon noi g ve che o Dan chu oc ang hay ve tnh dan chu cua che o oc tai; tr gii hoc gia trong cac nc thuoc he thong cac nc XHCN cu. Nhng ho cung a im hi lang tieng sau khi khoi ong Au sup o. en nay cha co ai muon lui ve e tai nay ca.

  1. Dan chu mot ang (theo y ngha trong loat bai gii thieu cua Tien s Nguyen Ngoc Thanh): trc het o la viet tat cua mot khai niem hoan toan mi trong mot ly thuyet mi, do mot so hoc gia phng Tay (khong phai canh ta) a ra khoang 3 nam nay. Mo hnh mi nay co ten ay u laXay dng che o Dan chu vi s cam quyen cua mot ang, hoac thi thoang con c goi la Dan chu ma khong can a ang. Ngc vi ang oc tai, s cam quyen cua mot ang ay c hieu la quyen thanh lap va ieu hanh chnh phu trong mot thi gian dai (nhieu nhiem ky), tc la oc quyen hanh phap cua mot ang. ang trong che o nh vay khong phai la ang oc tai. Ly luan ve Dan chu vi s cam quyen cua mot ang da tren thc te la: co mot so nc (tat nhien khong phai cac nc XHCN cu) a hoan thanh viec xay dng che o nay nh mot giai oan chuyen tiep va ang bat au phat trien nen Dan chu a ang, cung nh co mot nc oc tai ang tng bc chuyen sang che o Dan chu mot ang mot cach co ket qua.
  2. Neu e y phan biet ung an gia Dan chu oc ang va Dan chu Mot ang, chung ta se thay rang cac v du c a ra ve Nhat Ban, Nam Trieu Tien v.v... minh hoa rat ro rang ve che o Dan chu mot ang, ch khong phai ve che o Dan chu oc ang (nh van b hieu lam) cac nc nay.

Dan Chu ma khong can a ang

Phong van giao s Themba Sono giang day quan tr kinh doanh va la giam oc vien Quan he chung toc cua Nam phi.

Tap ch Tam gng (TG): Tha ngai giao s, cac cuoc chien ma ngi ta ngh rang a ket thuc th nay lai bung no chau Phi; cac trang trai cua ngi da trang b chiem oat, benh AIDS lam chet hang trieu thanh nien. Phai chang chau Phi la mot luc a vo vong?

Giao s Sono (SN): Ngi ta khong the noi ve mot luc a khong co hy vong, khi o hn 700 trieu ngi ang khat vong song tot hn. Nhng tnh trang thc te hien nay la ang tuyet vong: trong nam qua tren the gii co 34 cuoc xung ot vu trang th 14 trong so o xay ra tren luc a en. Dan c ay phai chu ung benh sot ret, benh AIDS, thieu an. The nhng tnh trang nay khong the ton tai mai.

TG: vay la ngai tin vao cai goi la s phuc hng chau Phi?

SN: Khai niem nay ch thuan la mot s hung bien chnh tr. Mot s phuc hng chau Phi se dien ra the nao, khi Siera Leon nhng oongi lnh tre conoo b giet, khi buon ban no le van xay ra Mauretanien va khi Sudan phu n van b buoc sinh hoat sinh ly trong cung dong ho.

TG: Ai co loi, cac nc cong nghiep- ngay xa la cac ong chu thuoc a, hay ban than ngi chau Phi?

SN: Trc het o la ngi Phi chung toi. Neu chung toi oi rang phai giai quyet van e chau Phi bang giai phap chau Phi, th trc het chung toi phai t chng to c rang a san sang, a u kha nang thc hien chung. Ngi ta khong the, nh tong thong Simbabwe Robert Mugabe ang lam, luon luon o toi cho chu ngha thc dan ve s cham phat trien. Chung toi phai hoc cach biet t chu trach nhiem.

TG: tai sao ieu ay lai khong thc hien c?

SN: Tang lp lanh ao chau Phi a dan dat chung toi en cho khon cung. V du ho van tiep tuc th nghiem Chu ngha Xa hoi, mac du t lau a rat ro rang la no that bai. ong thi ho lai an ap T do, Dan chu va Doanh nghiep.

TG: Ngay mot nc ve mat nguyen tac la xa hoi chu ngha nh Trung quoc cung a co li nh toan cau hoa. Tai sao chau Phi khong lam c nh vay?

SN: Trung quoc a ng vao he thong canh tranh toan the gii, nhng lai khong e nen nen kinh te quoc gia. Ban than hoang e Nhat ban cung a hien ai hoa at nc va a Nhat ban lai gan phng Tay. Ngc lai, chung toi chau Phi a choi bo kieu mau phng Tay va the thot ve mot s phuc hng chau Phi, mac du cac nha san xuat ien thoai di ong co ten la Siemen, Alcatel hay Ericson va o to th do BMW, Mercedes hay Toyota san xuat. Cac chnh khach chau Phi a la chung toi. Thay v phai noi chung ta theo kieu mau phng Tay v no em lai nhieu thanh tu, th ho lai tuyen bo rang chnh tr phai c u tien hn phat trien kinh te.

TG: T tng Quoc gia cung c pho bien Trung quoc hay Nam Trieu Tien. Nhng nhng quoc gia nay a phat trien t mot ngoi nha ngheo tr thanh mot quoc gia cong nghiep trong vai chuc nam.

SN: Ngi Nam Trieu Tien chang han a hieu rang khong the co t do neu khong co s thnh vng. Ngc lai, chau Phi chung toi van con tin vao li noi cua Kwame Nkrumah-tong thong au tien cua Ghana: ooTrc het hay tm nen tang chnh tr, tat ca nhng viec khac roi se enoo. Chang mot ai ke vi toi rang mot ngi ngheo oi lai cam thay c giai phong ca.

TG: Vay th chau Phi c hng li nh the nao trong qua trnh toan cau hoa?

SN: Ngai hay xem DaimlerChrysler: Cong ty nay ao tao hang nghn ngi da en tai Nam phi. Chung toi phai hieu ay la c hoi. Chung toi phai vt qua thanh kien oi vi chau Au, phai chuyen can va hieu qua nh ngi c. Ngi Nhat a lam ung y nh the nay: hien ai hoa thong qua bat chc.

TG: Nhng cong ty nh DaimlerChrysler hay Siemen a co mat Nam Phi t hang chuc nam nay. Nhng nhng nha au t nh vay cung khong a Nam Phi len c bc phat trien cao hn mot cach c ban.

SN: Ngi ta khong c phep quen rang nhng cong ty o a phai hoat ong mot thi gian dai trong mot moi trng phap ly khong the chu ng c. S that th chnh phu phan biet chung toc trong thc te la mot chnh quyen xa hoi chu ngha-mot th nha nc tap quyen. Cac phong trao giai phong cua chung toi th lai lam cho ngi dan tin rang sc manh cua th trng la ieu ghe tm.

TG: Va v vay ma dong thac au t vao Nam Phi con rat khiem nhng?

SN: Chac chan la vay roi, bi v co ai lai muon bo tien vao mot nc b tan pha nh Sierra Leone? ong tien au t tm kiem ni co s on nh chnh tr, tm ni co nhng bo luat c moi ngi ton trong, tm kiem nhng ieu kien co li cho hoat ong kinh doanh.

TG: ong tien ay cung tm kiem moi trng Dan chu?

SN: ng nhien roi, ong tien ch co the c a vao hoat ong va sinh soi nay n trong Dan chu. V ieu oi ngc lai se la: S oc oan tuy thch va Chnh the chuyen che.

TG: Tai sao nen kinh te mot nc vi che o mot ang nh Uganda van n hoa?

SN: Quan niem cua chung ta ve Dan chu co le hi khac nhau chut t. Thc ra hoan toan co the co mot nen Dan chu khong co he thong a ang, khi nhng ngi cong dan o c am bao co t do t tng, t do kinh doanh thc s.

TG: Cac cong ty a quoc gia ang thc hien nhng kiem soat quan trong tai cac nha nc chau Phi giau khoang san, ngheo s on nh. Lieu rang sm hay muon th cac cong ty ay se phai am ng luon trach nhiem cua nha nc?

SN: Nhng nc nh Cong Hoa Cong Go chang han, khong con la mot nha nc na. Lanh tho cua ho b nhieu bang ang chia nhau kiem soat. Cac nha chnh tr a bo tay tuyet vong. oi vi nhng nc nh vay th viec e cho mot cong ty am nhiem vai tro nha nc se thc s tot hn, neu cong ty nay co the bao am viec lam cho moi ngi.

TG: Nhng ngi ch trch toan cau hoa canh bao rang no se lam sau sac hn s bat bnh ang cac nc ang phat trien. Ngai co ong y nh vay khong?

SN: T do tao ra bat bnh ang. Khi e hai ngi c t do, bao gi cung se co mot ngi sang tao hn, sinh li c nhieu hn so vi ngi khac. Nhng lieu co phai chnh v vay ma chung ta can ngan can qua trnh Toan cau hoa, chan ng dong chay t do cua ong von t ban va cam lu thong hang hoa, sc lao ong? Toan cau hoa ngha la s ton tai mot the gii khong con bien gii. Khi ta a vao o mot he thong luat phap va thue ung an, th nen kinh te se n hoa. Bi vay toan cau hoa ch co the em lai thnh vng cho cac nc ang phat trien ma thoi.

TG: Nhng chac chan la chau Phi se phai co bc nhay vot qua cac bac thang phat trien bnh thng: nong dan chau Phi van ang lam viec tren canh ong vi xe bo; con thanh pho ngi ta a dung ien thoai di ong.

SN: The nhng a so ang quyet tam at c chnh ieu o. Ngay ca ngi muc ong chan cu cung rat muon c s hu mot chiec ien thoai di ong.

TG: Lieu chau Phi co u nhan s e thc hien nhng cong nghe nay mot cach co hieu qua nhat khong?

SN: Chau Phi cha co u nhan s, nhng cac chnh phu cua chung toi can suy ngh xa hn. Ho can phai gi thanh nien cua chung toi ra nc ngoai e hoc tap va c ao tao. ai loan a lam nh vay. Trc ay 50 nam, ai Loan con te hn Nam Phi; ngay nay at nc nay a tr thanh mot trong nhng nha san xuat may moc ien t hang au. That la vo ngha khi noi vi ngi dan chau Phi ve Internet, khi ho khong the oc va viet.

TG: Nh vay phai chang ay se t xuat hien vc tham ky thuat so khong the vt qua?

SN: Ngay ca khi ngi dan chau Phi c s hu ien thoai di ong, th ai se la ngi sa cha khi no h hong? Chung toi can phai bat au t nhng viec can ban: chung toi phai hieu ngi ta at nhng ng ong nh the nao hoac ngi ta thay mot bong en ien the nao. Chung toi se phai lam viec vi nhng van e nh vay trong mot thi gian lau na. Rat tiec, o la nh menh cua chung toi.

TG: oi vi nhng ngi tham gia bieu tnh hoi thang 12 chong Hoi ngh thng mai the gii Seattle-Hoa Ky, th Toan cau hoa ch la mot cach goi mi cua Chu ngha e quoc.

SN: Toi a giang day vai nam Hoa Ky, toi biet nhng ke ien ro nay. Ho co the ch trch Toan cau hoa ve cai g nh? ay la mot hien tng bieu hien di nhieu hnh thc khac nhau t xa lam roi. Nam Phi phai cam n Toan cau hoa ve s hnh thanh quoc gia cua mnh. Khi ngi chau Au vt bien en chau A, o cung la mot hnh thc Toan cau hoa. He qua sau o la ngi ta phai trai qua giai oan cua Chu ngha thc dan, Chu ngha e quoc. Nhng hom nay qua trnh nay lien quan en mot cai g o khac hn: en th trng tai chnh hay sc lao ong chang han.

TG: Moi mot qua trnh Toan cau hoa cho en nay ch la nhng con ng mot chieu. Cho en nay, cac nc cong nghiep phat trien van boc lot tai nguyen khoang san va sc lao ong. ong thi ho lai gay kho khan cho viec nhap khau nong san va hang det t cac nc ang phat trien bang nhng hang rao thng mai.

SN: ay la ieu ang phe phan. Hang rao quan thue cao phai bien mat. Cac nc ang phat trien can phai phan cong. Ho khong nen nhap khau san pham cua nhng nc nao theo uoi chnh sach bao ho. ieu nay ac biet nen ap dung cho chau Au, ni a bao tr nen nong nghiep cua mnh vi hang ty Mac. Va neu mot so nc muon xay dng hang rao thng mai, th chung toi phai e doa bang cach nhap nhng mat hang thiet yeu t Trung Quoc du cho chat lng co kem hn.

TG: Chau Phi n phan con lai cua the gii khoang 375 ty USD, tng ng vi 3/4 tong san pham xa hoi cua toan bo cac nha nc luc a nay. Lieu rang trc tien phai xoa bo no i e chau Phi co kha nang canh tranh?

SN: Nh vay chau Phi se mat i o tin cay tn dung. Se la tot hn, neu cho chau Phi c khat n cho ti khi cac nc ay tr lai tnh trang trat t, on nh. Mot bien ban ghi nhan cho khoang 40 nam cung nh tuyen bo khong tnh lai co le se la ieu can thiet. Nhng a n la phai tra. Xoa n la cach thong cho nhng ke a cp pha at nc cua chung trong hang chuc nam tri, e xay biet th tren ao, e tang them so tai san khong lo cua ho trong cac ngan hang chau Au.

TG: Vay la chau Phi van tiep tuc phai phu thuoc vao s giup quoc te?

SN: Giup e phat trien lam nen s phu thuoc. Thay v giup phat trien, chung toi can e ngh vi cac nc cong nghiep rang: Hay giup chung toi hieu c ieu b mat cua kinh te, giup chung toi hoc cach kinh doanh, trao oi hang hoa; hay giup chung toi hieu ve dong chay von t ban, s on nh tien te va ve chnh sach lai xuat. Hay e Qui tien te quoc te va Ngan hang the gii tai tr cho thanh nien cua chung toi hoc c cach lam cho Kinh te va Thng mai hoat ong tot.

TG: The neu cac nc cong nghiep bo chau Phi ra mot ben th sao?

SN: o se la mot quyet nh khong thong minh. Tai sao Hoa Ky a ho tr nc c vi chng trnh Marshall? V ho muon t do thng mai sau o. c a gi quan he vi Nam Phi trong thi ky co Chu ngha phan biet chung toc, hom nay ieu nay em lai li ch cho c. Trong nam qua, thng mai gia hai nc tang 13% at khoang 12 ty Mac. V chnh li ch ban than, cac nc cong nghiep khong nen quay lng lai vi chau Phi.

TG: Xin cam n ngai giao s.

(Anh Ngoc chuyen ng t tap ch Tam Gng so 33/2000)


VPS

L th Vit nam

 

LTS: Tia Sng mi nhn ܮc in th ca mt bn džc t Si Gn (v...@cinet.vnnews.com) gi. Tin s Nguyn Ngc Thnh s c bi tr li trong thi gian ti. Ban Bin Tp mc im Nng chn thnh mi bn džc c kh nng khp ni cng tham gia tr li bc th t Vit nam nh sau:

 

Knh gi ban bin tp tp ch Tia Sng,

Tha ban bin tp,

Ti c ܮc džc chng trnh im nng ni v kh nng xy dng mt ch Ƕ dn ch m khng cn phi a ng. Ti ngh y l mt kh nng m nhiu ngܩi ta cm gic ܮc c iu cha ni ln r rng ܮc m thi. Nay džc tp ch Tia sng, ti thy nh ܮc r thm rt nhiu. Nhng cuc trao ǰi vi tin s Nguyn Ngc Thnh vn cha cho chng ti nhng hnh dung c th v mt ch Ƕ nh vy. Vy mong ban bin tp chuyn ljn ng Sono (hay ng Nguyen Ngc Thnh cng ܮc) mt vi cu hi bܧc u ca chng ti nh sau:

Trong ch Ƕ dn ch nh vy, ng cm quyn lnh o nh th no, cu trc nh nܧc c th s ra sao? Ly g bo m s lnh o ny?

C ly v d nh Vit nam chng hn, th vic bt tay xy dng mt ch Ƕ dn ch nh vy c bt buc phi sa ǰi hin php khng?

c nhng nܧc no ang xy dng ch Ƕ ny?

(ht th)


S xuat hien ly luan Dan chu khong can a ang

Tien s Nguyen Ngoc Thanh

tra li th t Viet nam

Tha ong...

Chung toi a chuyen cac cau hoi cua ong en giao s Sono. Nhng van cha nhan c hoi am. V vay, toi xin man phep tap hp nhng y kien cua cac hoc gia quoc te ve van e nay, sap xep chung lai cho manh lac, e ong tham khao. e co the hieu ro hn chc nang cac c quan nha nc trong cau truc nha nc vi che o Dan chu mot ang- mot hnh mau rat mi va ang con nhieu tranh cai- co le chung ta nen iem qua nhng net can ban nhat ve s hnh thanh y tng nay:

Phan I: S xuat hien ly luan Dan chu khong can a ang

Y tng ve mot che o Dan chu ma khong can a ang la mot y tng rat mi va ngay cang c nhieu hoc gia, cac nha chnh tr quoc te chu y en nh mot kha nang hien thc mi giup cac nc ang phat trien- vi mot che o oc tai, hoac cac nc va thoat khoi che o nay- co mot hng i chien lc ro rang, nham on nh xa hoi va hoi nhap mot cach co hieu qua nhat vao qua trnh toan cau hoa. Mo hnh Dan chu khong can a ang nay cung se giup Lien Hiep Quoc va cac to chc quoc te khac xay dng chng trnh tai tr thiet thc hn, vi nhng muc tieu cu the hn, cho cac nc ngheo. Cung nh nhieu ly thuyet hien ai khac, ly luan ve che o Dan chu ma khong can a ang (sau ay e cho tien, xin goi la Dan chu mot ang; tuy nhien, chung ta se thay rang cach goi tat nay hoan toan khong ong ngha vi cach hieu ve Dan chu cua mot ang oc tai), xuat hien do nhng oi hoi cua thc tien va c phat trien tren c s nhng ly luan hien ai ve nha nc va nguyen tac phan tap quyen lc.

    1. Xuat phat t thc te:

Tuyet ai a so cac nc Chau Phi sau khi c tra lai oc lap t cac ong chu thuoc a eu khong the bat au xay dng mot che o Dan chu a ang thc s nh hnh mau phng Tay, mac du cong ong quoc te a co gang tao nhng tien e can thiet cho ho. Ngc lai che o Dan chu mi tinh ay a nhanh chong chuyen thanh cac che o oc tai di nhieu hnh thc khac nhau. Sau o la phong trao noi chien luan phien lat o che o, khien Chau Phi tr thanh mot luc a am mau, vo chnh phu. Tnh hnh bi at en noi Lien Hiep Quoc vao nam 1992 bang ngh quyet so 794/1992 phai can thiep quan s vao Somalia. Toan bo thanh vien hoi ong Bao an LHQ eu nhat tr ve ly do cuoc can thiep nay la: do Somalia khong con ton tai mot chnh quyen thc te co the ai dien Somalia trong cac cuoc am phan vi LHQ.

Ngc vi tnh hnh Chau Phi la qua trnh phat trien kinh te vng chac tren c s s on nh chnh tr- mot cach tng oi- trong cung thi gian cua cac nc menh danh la con rong Chau A, ma ac biet la cua Nam Trieu Tien, Singapur va ai Loan. Thi ky phat trien c s nen tang cho cac bc phat trien kinh te, xa hoi hien nay cac nc nay chnh la thi ky cam quyen cua mot ang.

Ngay ca tai Nhat ban, mot nc Chau A duy nhat c cac ly thuyet gia phng Tay cong nhan la nha nc dan chu phap tr nh cac nha nc phng Tay, th cho en nay- tr mot vai bien ong khong ang ke- thc ra cung ch do mot ang cam quyen.

Mot thc te khac khong the bo qua la: che o Dan chu a ang la thanh qua phat trien mot cach t nhien, co tnh tien hoa, cua xa hoi phng Tay, ch khong phai san pham cua cac bc ngoat cach mang va cang khong phai la mot kieu mau bat di bat dch. Nhieu nha phan tch (chang han H.F. Illy, R. Sielaff, N. Werz trong cuon Kieu Mau Nha Nc oc Tai Cho The Gii Th Ba; Muenchen, CHLB c, 1998) co chung mot nhan nh rang: mot trong nhng nguyen nhan c ban khien cho cac nc ang phat trien cha the bat tay xay dng che o Dan chu a ang ngay c, la cac ieu kien dan tr, xa hoi va trnh o quan ly nha nc con cha chn muoi. ay, cac moi quan he xa hoi, tng quan nha nc- cong dan va ca trnh o can bo quan ly bo may nha nc, gan nh hoan toan khac han khi so vi cac ieu kien tng ng cac nc phng Tay trong cung thi ky.

Sau khi danh c oc lap, cac nc ang phat trien luon ong nhat nen kinh te th trng vi ach thong tr thc dan. Them vao o, cac ong chu thuoc a trong suot thi gian thong tr a ch chu y en quyen li kinh te, doc sc khai thac thuoc a, ch khong he e cao cac nguyen tac lam nen sc manh cua chnh ho mau quoc la Dan chu, T do va Bnh ang. ieu nay la mot tr ngai tam ly ln khien dan chung cac nc ang phat trien e ngai che o Dan chu a ang. Trong suot thi ky thuoc a, ngi dan thuoc a hoan toan b co lap, khong c tham gia vao i song chnh tr cua at nc, khong he c co tieng noi trong bat ky qua trnh hnh thanh chnh sach nha nc nao. Khi a co oc lap, chnh quyen mi- v nhieu ly do- van co tnh gi nguyen hien trang nay. V vay, ngi dan hoac la khong thay s can thiet cua che o Dan chu a ang, hoac la khong biet phai thc hien Dan chu nh the nao, hoac la tham ch con s che o nay. Ngoai ra, cac nc ang phat trien, mi danh c oc lap hay va thoat khoi che o oc tai, cha co mot tang lp trung lu co kha nang ton tai bang chnh sc manh kinh te cua rieng mnh. Chnh ieu nay ngan can viec hnh thanh cac lc lng chnh tr-xa hoi ngoai bo may nha nc, la tien e cho mot che o Dan chu a ang.

Nh vay, thc tien a at ra hai van e: (1) Neu nh che o Dan chu a ang- v nhng ly do nao o- cha the xay dng c cac nc vi hoan canh tng t cac nc Chau Phi, th khong nen cng ep ma nen tm hieu xem che o chuyen tiep nao la thch hp? (2) Neu nh che o vi chnh quyen oc ang van co the am bao on nh va phat trien, th nhng yeu to nao mi ong vai tro quyet nh trong che o o? Va lieu chung co the tr thanh nen tang cho che o chuyen tiep noi tren hay khong?

    1. Xuat phat t ly thuyet:

Cac ly thuyet gia ung ho viec xay dng che o Dan chu mot ang noi rang mo hnh nay khong nhng ap ng nhu cau thc tien, ma con phu hp vi nhng ly luan hien ai ve nguyen tac phan tap quyen lc. Theo Charles de Montesquieu ( trong cuon De L'Esprit des Lois, 1748) th ba dang quyen lc: quyen lap phap, quyen hanh phap, quyen t phap, phai c tach biet ca ve mat to chc lan nhan s va do ba lc lng xa hoi quan trong nhat luc bay gi la Hoang gia, tang lp qui toc va ai dien nhan dan, chia nhau am nhan. Muc ch quan trong nhat cua viec phan chia quyen lc nay la bao ve cac quyen t do ca nhan trc nhng hanh vi lam dung quyen lc.

Nhng, vi s ra i va phat trien cua nha nc quoc gia tren c s nhng nguyen tac Dan chu luc a chau Au, nguyen tac phan tap quyen lc a co nhng bien oi het sc can ban. Trc het, cac quyen lap phap, hanh phap va t phap khong con la ba dang quyen lc oc lap va cao nhat cua nhng lc lng chnh tr trong xa hoi na. Ngay nay, ch va ch co nha nc (nha nc quoc gia) mi co quyen lc toi cao oi vi xa hoi, hay noi mot cach khac: ch co nha nc mi la chu the oc quyen hp phap duy nhat trong xa hoi. Ba quyen noi tren hp nhat lai thanh quyen lc nha nc toi cao (se noi ky hn trong phan hai: Cau truc nha nc trong che o Dan chu mot ang). Mat khac, e bao ve cac quyen t do can ban cua ca nhan, nha nc phap quyen ngay nay co hien phap va hang loat cac nh che hien nh khac vi tac dung trc tiep va hieu qua cao hn nhieu. Do o, muc ch cua viec phan tap quyen lc, di ba dang truyen thong, khong con ch la e bao ve quyen t do ca nhan na, ma trc het la e bao am s van hanh trn tru cua bo may nha nc.

Neu trong che o quan chu lap hien, chnh phu (hanh phap) van nam trong pham vi quyen lc cua Hoang gia va v vay viec phan tap quyen lc theo Montesquieu dien ra chu yeu la gia lap phap (c quan ai dien cua dan) vi hanh phap va t phap; th ngay nay, cac nha nc Dan chu phap tr, chnh phu lai hoan toan phu thuoc vao tng quan a so tai quoc hoi. a so tai quoc hoi chnh la a so quyet nh viec thanh lap chnh phu, cung nh chnh sach cua chnh phu. Ngha la, viec phan lap quyen lc nha nc toi cao di ba dang quyen lc truyen thong, e am bao thc hien nguyen tac kiem soat va can bang lan nhau gia ba c quan quyen lc hien nh nay, thc chat va ve c ban, la bao am s kiem soat, can bang lan nhau gia mot ben la lap phap va hanh phap vi ben kia la t phap.

Trong tng quan nay, s bat bien cua a so tai quoc hoi khong phai la mot tr ngai khong the vt qua c (nhieu ngi con cho rang ay tham ch con la mot li the), e thc hien nguyen tac kiem soat va can bang viec s dung quyen lc nha nc, bao am s hoat ong moi mat trong xa hoi. V vay, cac ly thuyet gia ung ho mo hnh Dan chu mot ang (xem phan II) cho rang, viec e mot ang oc quyen thanh lap chnh phu (a so bat bien tai quoc hoi) khong can tr hoat ong cua mot che o Dan chu (tnh chnh danh va hp phap cua che o lai la mot van e khac), neu nh nganh t phap c tao moi ieu kien e no hoan thanh tot nhiem vu kiem soat va can bang quyen lc cua quoc hoi va chnh phu. Cac ly thuyet gia nay con noi nh vay la ho a tm c cau tra li cho thc tien: khong phai la chnh quyen cua ai, ma la c che kiem soat, can bang quyen lc chnh quyen o, mi la ieu quan trong nhat e bao am xay dng che o chuyen tiep- che o Dan chu mot ang.

(Se ang phan II: Cau truc nha nc vi che o Dan chu mot ang)


 

Dn ch khng cn a ng: mt kh nng hin thc mi?

(i BBC phng vn Nguyn Ngc Thnh)

Qa trnh Tan cu ha v ang thc y, lm ny sinh hng lot bin ǰi su sc v kinh t, chnh tr v x hi mi ni. N va khin ngܩi ta nhanh chng nhn ra s u tr, nhn din nhng mu thun tܪng nh khng th gii quyt ܮc trong nhng tng quan nht nh hin nay, li va to iu kin Nj gii quyt nhng mu thun ny. Tan cu ha tc Ƕng ljn c nhng vn NJ l lun c bn nht, chng hn trong vic xy dng mt ch Ƕ Dn ch. Gn y, c mt s hc gi phng Ty- qua thc tin ca mt s nܧc ang pht trin- cho rng, hin nay vic xy dng mt ch Ƕ Dn ch (vi hu ht cc gi tr nn tng ca phng Ty) trong mt h thng chnh tr mt ng l kh nng hon tan hin thc v thm ch cn l mt kh nng tt nht i vi mt s nܧc chm pht trin.

Gio s Themba Sono, ngܩi ging dy nhiu nm Hoa K v qun tr kinh doanh trܧc khi tr v Nam phi gi chc ch tch vin Quan h chng tc, cho rng ngy nay vn c th c mt ch Ƕ Dn ch m khng cn a ng. i pht thanh BBC-London trong chng trnh T duy Th k, hm 11.11 va qua, pht v Vit nam cuc tho lun ca i vi lut gia Nguyn Ngc Thnh-tin s lut t chc nh nܧc, v kin ny ca Gio s Sono. Tia sng xin php ng li ton vn bui ni chuyn ca i BBC do ng Quc Vinh thc hin:

ng Quc Vinh-i BBC (BBC): Tha qi v, Nam Phi c ng gio s Themba Sono dy mn qun tr kinh doanh v l gim c vin quan h chng tc ca nܧc ny. Gn y, tr li phng vn trn t Spiegel (Tm Gng), mt trong nhng tp ch uy tn c, Gio s Sono ni rng l do cc nܧc Phi Chu km pht trin l khng c ܮc mt th ch thch hp Nj c th chuyn tip t giai on thc dn sang dn ch. Gio s Themba Sono ni rng iu m nhiu nܧc Phi Chu cn l mt ch Ƕ Dn ch php tr thc s, nhng trܧc nn c mt giai on chuyn tip m trong chnh ph c th ch do mt ng lnh o, min l c ܮc cc c ch cn thit chng hn nh t php Ƕc lp v truyn thng bo ch t do Nj c th kim tra v cn bng vic thc hin quyn lc ti cao ca nh nܧc. Quc Vinh em chuyn ny ra tho lun vi tin s Nguyn Ngc Thnh, mt lut gia lm vic c. Trܧc ht, tin s Thnh gii thch thm v m hnh dn ch mt ng

Nguyn Ngc Thnh: Mun hiu ܮc m hnh dn ch mt ng, c l chng ta nn quay ngܮc dng lch s ljn vi thi k ca ng Montesquieu, mt hc gi, mt nh lut hc ni ting ngܩi Php. gii quyt vn NJ cn bng quyn lc thi k qun ch lp hin ti nܧc Anh, ng Montesquieu c a ra m hnh m ngܩi ta gi nm na l phn tp quyn lc gia ba nghnh hnh php, lp php v t php. Nhng thi ng Montesquieu c mt ǥc im l, ng ta phi gii quyt s cn bng, phn chia quyn lc mt cch thc s gia ba trung tm quyn lc: th nht l hong gia, th hai l tng lp qi tc v th ba l i din ngܩi dn. ng phn ra Nj ba c cu ny phi c mt s Ƕc lp nht nh c v nhn s ln v mt t chc. Th nhng y, trong ch Ƕ qun ch lp hin nh vy, th thc t hnh php thc ra li thuc hong gia. V y, v mt thc cht, l cuc u, l s kim sot v cn bng ln nhau gia lp php v hnh php. Nhng qua qa trnh pht trin lch s ca ch Ƕ x hi phng Ty cho ljn ngy nay, th vic pht trin nn Dn ch i din lm bin ǰi mt cch rt cn bn nn tng vic phn lp quyn lc nh ng Montesquieu NJ ngh. Cho ljn ngy nay, th khi a s trong quc hi, tc l trong lp php, thc ra cng l ngܩi ch nh v iu khin vic thnh lp chnh ph. C ngha l vic phn tp quyn lc hin nay thc cht khng cn l phn tp quyn lc na, m l vic phn chia quyn hn gia mt bn l t php vi mt bn l hnh php v lp php.

BBC : Nhng by gi gi d nh c m hnh Dn ch mt ng c th tn ti ܮc, th lm sao c th m bo ܮc l ci mt ng s ginh s Ƕc lp cho t php?

Nguyn Ngc Thnh: trong mt c cu nh vy, th vic dnh cho t php mt s Ƕc lp ti a hay c th ܮc, n khng ph thuc vo vic ci ng no c th quyt nh ܮc. Bi v y l vic xy dng mt nh nܧc php quyn v vic Nj cho t php ܮc Ƕc lp hay khng, ph thuc vo hin php ban u-tc nn tng ban u Nj hnh thnh nh nܧc .

BBC: phng Ty sau ny c khuynh hܧng l vai tr ca truyn thng-bo ch tr nn rt l quan trng. Vy th trong m hnh dn ch mt ng nh vy th truyn thng bo ch ng vai tr nh th no?

Nguyn Ngc Thnh: Vai tr ca truyn thng bo ch- m ti mun nhn mnh rng y l mt nn truyn thng bo ch ܮc Ƕc lp hon ton, t do hon ton, ngy nay ܮc x hi cng nh cc hnh thi nh nܧc chu u cng nhn nh mt dng quyn lc th t sau hnh php, lp php v t php, Nj ng mt vai tr va cn i va kim tra vic thc hin quyn lc ti cao ca nh nܧc. Bi v vi vic tp trung hnh php v lp php vo trong tay ca nhm a s trong quc hi th kh nng kim tra v cn bng gia t php vi hai nghnh kia cng ngy cng vܮt qa kh nng ca ngnh t php.

BBC: Vy th theo ng gii truyn thng bo ch phi lm th no Nj c ܮc vai tr Ƕc lp?

Nguyn Ngc Thnh: Th nht, phi c mt c s php l cng nhn s t do, Ƕc lp ca nghnh truyn thng bo ch; th hai l bn thn cc c quan, cng s nh nܧc phi thc ܮc vai tr ca nghnh truyn thng bo ch v thc hin ܮc nhng g m quc hi dܧi hnh thc mt o lut ban ra. Trong mt h thng nh vy th c hnh php, lp php, t php v truyn thng bo ch NJu phi tun theo hin php.

 

BBC: Nhng m trn thc t th n s dn ljn tnh trng gi l va chm quyn li. Thnh ra mnh khng th mong Ǯi ܮc rng tt c cc bn s lm vic theo hin php, mc d...

Nguyn Ngc Thnh: Vng chnh bi v vy m ti mi ngh rng m hnh ny thc ra ch l mt m hnh cho giai on chuyn tip...

BBC: chuyn tip qua ci g?

Nguyn Ngc Thnh: chuyn tip t mt nh nܧc cha c kinh nghim nhiu v dn ch kiu phng Ty Nj trn con ܩng i ljn mt nn Dn ch php tr hon thin.

BBC: Tc l phi a nguyn, a ng?

Nguyn Ngc Thnh: ng ri, thc s, a nguyn, a ng vn l mt m hnh tt nht theo nh ti ܮc bit t xa ljn nay. Nhng Nj t ܮc ljn m hnh , cn phi cn nhc ljn nhng m hnh chuyn tip. Bi v nhng m hnh chuyn tip s loi tr ܮc nhng kh nng c th gy ra s xo trn ln v mt x hi, v mt kinh t mt cch khng cn thit. Chng ta li quay v vn NJ, ti sao li c th l dn ch ܮc? mt x hi dn ch th tnh chnh danh, tc l vic cho ai c quyn thc hin quyn lc nh nܧc ti cao phi do dn quyt nh. Cn nu h b phiu chp nhn mt m hnh nh vy, th r rng l n c tnh chnh danh ri.

BBC: c ܮc tnh chnh danh , theo ng ni th l phi do ngܩi dn quyt nh...

Nguyn Ngc Thnh: ng ri...

BBC:...c ngha l phi thng qua mt cuc bu c...

Nguyn Ngc Thnh:T do...

BBC:...mt cuc bu c t do v khi m ni bu c t do, b phiu th phi c s la chn. Nu nh by gi ch c mt ng thi, h khng c s la chn th lm sao c th gi l dn ch ܮc?

Nguyn Ngc Thnh: y, s la chn u tin nht l s la chn mt c cu no c th m bo ܮc vic cn bng v kim sot ngܩi thc hin quyn lc nh nܧc ti cao. iu mi l iu cn bn, ch khng phi l vic la chn cc ng phi chnh tr. y l vic la chn mt hnh thc, mt cng thc no Nj m bo ܮc hai iu: th nht l khng c s lm dng quyn lc nh nܧc ti cao, v th hai l vic cn bng v kim sot vic thc hin quyn lc nh nܧc ti cao .

BBC: Ti vn cha hiu r lm ca ng y. Ngܩi dn ܮc quyn quyt nh theo m hnh no v ch c th thi. V khi quyt nh nh vy h khng c mt s la chn no c, bi v ch c mt ng thi. Thnh ra h ch c th trng mong mt iu l ci ng phi lm sao Nj c dn ch, tc l khng ܮc lm quyn v phi c t do bo ch, t do ngn lun Nj cho truyn thng bo ch ph vi t php lm cng vic gim st v cn bng. Nh vy th ti khng thy ܮc ngܩi dn c mt s la chn no, c mt quyt nh no y c.

Nguyn Ngc Thnh: Vng, th th ti c th gii thch mt cch gin tip hn, bng cch m t thc cht vic bu c ch Ƕ Dn ch php tr Ty u. Ngܩi dn y la chn ci g? Ngܩi dn c nhiu ng phi Nj chn, nhng rt cuc li, ngܩi ta chn ngܩi vo u, vo c quan no? H khng chn ngܩi vo c quan t php. Ngܩi dn ch chn ngܩi vo c quan lp php. Vy c g khc nhau khi c mt hay nhiu ng. V mt hay nhiu ng th anh cng ch chn ܮc Nj m bo ܮc khi a s trong lp php v qua hnh php m thi. Vy ti sao ta c phi lun theo mt nh kin l phi c nhiu ng Nj la chn? V chng ta la chn v ch la chn ngܩi vo mt na ca bn yu t quan trng nht hnh thnh nn c ch hot Ƕng ca mt nh nܧc php quyn m thi.

BBC: Nhng ti ngh rng im mu cht l ch . Tc l ngay t pht ban u -tc l chn mt gi vng -bi v khi trong th ch dn ch ngܩi dn c quyn la chn gia cc ng phi chnh tr v ngܩi ta trao l phiu ca h cho mt ng phi chnh tr no , th ngܩi ta tin ng s lp nn mt chnh ph th hin ܮc quyn li ca dn, ca t nܧc. im mu cht l . Nu anh thiu i im mu cht ban u th h qa sau khng c na.

Nguyn Ngc Thnh: Ti li c mt cch nhn hi khc. Vng, vn NJ mu cht y l vic kim sot vic thi hnh quyn lc nh nܧc ti cao v lm sao Nj m bo khng c s lm dng quyn lc nh nܧc ti cao. Theo ca ti, th thc cht trong nn Dn ch php tr Ty u ny, c tri thc ra khng phi l ngܩi quyt nh hon ton ܮc ljn nhng yu t .

BBC: Nhng chng ta cng khng nn qun rng c tri c mi khong thi gian no th h li c quyn dng l phiu ca h Nj chn mt gi vng mt ln na. Nu nh ch c mt ng, d cho rng y ch l thi k chuyn tip nhng c cho l v mt l do no thi k ny c th ko di, th trong thi gian c t chc bu c na hay khng? C cho l c i, th cng mt ng , nu nh ln trܧc lm vic c nhng ci khng ng ǡn, lm quyn th ny th n, th ljn khi t chc bu c na th ngܩi dn lm g by gi? H u c s la chn no u, bi v ch c mt ng m thi. Ci khc nhau l ch .

Nguyn Ngc Thnh: ng thi. Nhng vn NJ l ch, nu nh h khng th thay ǰi ܮc trong lp php v hnh php, th liu rng hu qa ca vic khng th thay ǰi ܮc ljn vic lm dng quyn lc v kim sot cn bng quyn lc nh nܧc ti cao, thc ra c phi l gh gm lm khng, nu nh trong m hnh chng ta va ni c mt c cu vi nghnh t php hot Ƕng tt, trung lp, v mt nn truyn thng bo ch thc s ܮc ng Ƕc lp v t do?

 

BBC: Ty u cn mt im khc na. Tc l ngoi ngܩi dn c quyn la chn gia cc ng phi nh th. Khi h la chn mt ng ri th ng ny tr thnh chnh ng cm quyn. Chnh ng ny s lp chnh ph. Nhng bn cnh cn c i lp na. Thnh ra chng ta thy l ngoi t php Ƕc lp v truyn thng bo ch Ƕc lp cn c i lp na.

Nguyn Ngc Thnh: trong nn dn ch mt ng nh ta ang ni, khng c ngha l trong quc hi khng c i lp. Bi v trong quc hi , mt ng khng bao gi l c quc hi. Nhng ngܩi cn li, khng thuc ng , s ng vai tr i lp, l ci th nht. Ci th hai, l ti cha k ljn trong ni b ng, t n s phn chia ra- ta tm gi l i lp trong ni b ng i-, n c s cnh tranh ln nhau.

BBC: Cnh tranh v i lp, hai ci ti ngh l khc nhau. Bi v, nu nh mnh bt nhng i biu trong quc hi m khng nm trong ng cm quyn ng vai tr i lp. Th ti ngh l nh vy mnh mong Ǯi ngܩi ta hi nhiu.

Nguyn Ngc Thnh: ng nhin, mt ch Ƕ c nhiu ng th r rng ng khng nm quyn l ng i lp. V h s lm sao Nj cho h c kh nng trong k bu c ti ܮc nm quyn. Nhng chng ta c th hnh dung: Khi rt r rng l khng cn mt ng no khc, ch c mt ng thi, th bn thn nhng ngܩi gi l khc chnh kin hay nhng cnh trong ng cng mun cnh tranh, kh nng hnh thnh nhng nhm i lp trong ni b ng cng ln Nj h-mi khi trong ng ny- s mong rng k ti h cng s ܮc vo vai tr lnh o ca ng. V vy, v thc cht m ni, h ang thc hin vai tr i lp .

BBC: Thc hin mt vai tr i lp trn l thuyt thi. Cn trn thc t s khng dn ljn mt kt qa no c.

Nguyn Ngc Thnh: Tt nhin, trong hnh mu dn ch mt ng nh vy, thc ra vn c th to ܮc khi i lp trong quc hi. Bi v khi ngܩi ta r rng ri, thng nht ngay t u rng ch c mt ng m thi, th trong ni b ng s chia ra thnh cc nhm quyn li khc nhau. Ri vi ci ch rng, ngܩi ta phi hot Ƕng lm sao Nj quyn li ca nhm trong quc hi s tr thnh quyn li ca a s k bu c ti. V v vy, h-nhng nhm trong ni b ng thi-nhng quc hi h ng vai tr ca cc nhm i lp thc s ri.

BBC: Nhng trn thc t th h s lm g, h s c nhng hnh Ƕng c th nh th no Nj tranh th s ng h ca qun chng?

Nguyn Ngc Thnh: Lc , quc hi, ra ngoi cng khai, h buc phi ng mt vai tr r rng l i lp vi nhm ang l a s trong ng, trong quc hi. V vy ti mi ni l h buc phi thc hin vai tr i lp mt cch cng khai.

 

BBC: Nhng trn thc t th iu rt kh, ng khng?

Nguyn Ngc Thnh: Ti ngh rng iu khng phi l kh. Cng khng nn qun rng trong m hnh chng ta va ni th bn cnh h cn c mt nn truyn thng bo ch mnh v Ƕc lp, t do. H s kt hp vi h thng truyn thng ny.

BBC: Nhng lm sao bo m ܮc c mt h thng truyn thng bo ch nh th?

Nguyn Ngc Thnh: C th bo m ܮc, nu nh l mt m hnh php tr, mt nh nܧc theo hin php- mi vic iu hnh, qun l x hi NJu theo hin php.

BBC: c nhng nܧc hin php qui nh rt l r rng v lut bo ch. Nhng gii truyn thng ca nܧc c th d dng ni rng khng ܮc t do.

Nguyn Ngc Thnh: D nhin, iu y l iu ng nhin. Bi v sao? Bi v trong nhng nܧc nh ng va ni th c lp php, hnh php ln t php nm trong tay mt lc lܮng m thi. Cn trong m hnh chng ta va ni, th phi m bo ܮc s t do Ƕc lp cho ngnh t php v chnh iu mi l iu kin m bo cho nghnh truyn thng bo ch ܮc thc s t do v Ƕc lp.

im Nng: Cuc tho lun trn y r rng ch gi nhng i cng nht cho kh nng xy dng mt nn Dn ch n nguyn. Cn nhng im quan trng v mt l lun no cn ܮc lm sng t; v nu m hnh ny c th chp nhn ܮc trn l thuyt, th cc bܧc c th Nj xy dng n trong thc t s l g; c nhng nܧc no ang th nghim m hnh ny, kt qa ra sao v liu c th p dng n cho Vit nam ܮc hay khng?... ang l nhng cu hi b b ng v phi ܮc tho lun mt cch nghim tc. Chng ti tin rng tnh cht cn thit v trin vng khai ph ca NJ ti ny s thu ht ܮc s quan tm trao ǰi, tho lun ǥc bit ca Ƕc gi trong v ngoi nܧc.

 

(ht cuc Phng Vn BBC)